Unieke samenwerking tussen België en Nederland zorgt voor nieuwe natuurlijke filter om historisch vervuild grondwater te zuiveren in Grenspark Kalmthoutse Heide
In het Grenspark Kalmthoutse Heide, op de grens tussen Vlaanderen en Nederland, is vandaag een innovatieve fosfaatfilter officieel opgeleverd. Dankzij een nauwe samenwerking tussen beide landen wordt historisch vervuild grondwater voortaan op een natuurlijke en energievrije manier gezuiverd, vóór het afstroomt naar het kwetsbare Nederlandse natuurgebied de Groote Meer. Het project toont hoe grensoverschrijdende samenwerking kan bijdragen aan duurzaam natuur- en waterbeheer in een gedeeld landschap.
Historische bodemvervuiling aangepakt
De Steertse Heide, een deelgebied van het Grenspark Kalmthoutse Heide, is een voormalig landbouwgebied dat vandaag fungeert als één groot wateropvangbekken. Regenwater verzamelt zich er en stroomt via greppels af richting de Groote Meer in Nederland. Door het intensieve landbouwgebruik in het verleden raakte het gebied sterk belast met meststoffen, wat de ontwikkeling van waardevolle heide- en venvegetaties belemmert.
“Het langdurige landbouwgebruik heeft geleid tot een hoge belasting van meststoffen zoals fosfaten en nitraten. Daardoor gaan snelgroeiende soorten domineren in De Groote Meer. Je ziet dat evolueren van rietvorming naar de opkomst van berken en dennenbomen, en zo verdwijnt stap voor stap een groot deel van de biodiversiteit.” – Jan Weverbergh
Hoewel nitraten relatief snel uit de bodem verdwijnen, zijn fosfaten bijzonder hardnekkig en blijven ze lang aanwezig in het watersysteem. Om die belasting aan te pakken, werd in 2020 al een eerste fosfaatfilter geïnstalleerd op Nederlandse bodem. Die installatie zuivert het water uit het noordelijke deel van de Steertse Heide. Het succes van die eerste filter gaf het vertrouwen om het project uit te breiden.
Natuurlijke waterzuivering via unieke samenwerking
De werking van het systeem is technisch eenvoudig maar doeltreffend. Regenwater wordt opgevangen en stroomt door een filterlaag van ijzerzand, een restproduct uit de drinkwaterwinning. Fosfaten binden zich aan dat zand, zonder pompen of energieverbruik. Zo wordt het water duurzaam gezuiverd voordat het de grens overgaat.
De nieuwe, tweede fosfaatfilter richt zich op het zuidelijke deel van het gebied. De installatie ligt op Belgisch grondgebied, maar wordt gefinancierd door de provincie Noord-Brabant, een investering van maar liefst 1,4 miljoen euro. Deze investering is het resultaat van jarenlange grensoverschrijdende samenwerking binnen het Grenspark Kalmthoutse Heide. Vlaamse en Noord-Brabantse overheden, terreinbeheerders en waterpartners werken er al jaren samen aan één samenhangend landschap, zonder zich te laten belemmeren door bestuurlijke grenzen.
“Het Grenspark is een voorbeeld van hoe samenwerking over grenzen heen kan leiden tot betere natuurkwaliteit en duurzaam waterbeheer,” aldus Lukas Jacobs, voorzitter van het Grenspark. “Dit project laat zien dat gedeelde verantwoordelijkheid ook tot gedeelde winst leidt, voor mens én natuur.”
“De Groote Meer is een kwetsbaar natuurgebied dat wordt bedreigd door fosfaten en verdroging. Met deze maatregelen voorzien we het gebied van zuiver water dat ten goede komt van de biodiversiteit in de Groote Meer en verder in natuurgebied de Brabantse Wal. Ook de waterhuishouding is verbeterd waardoor het nieuwe ecosysteem veel meer tegen een stootje kan. Ik ben trots op de jarenlange nauwe samenwerking met de Vlaamse en Noord-Brabantse partners. Iedereen heeft zijn verantwoordelijkheid genomen voor dit robuuste natuurgebied. Natuur en water stoppen nou eenmaal niet bij landsgrenzen.”- Hagar Roijackers, Gedeputeerde Natuur, Milieu en Aanpak Landelijk Gebied
Meer dan waterzuivering
De oplevering van de fosfaatfilter kadert in een bredere natuurhersteloperatie. Tegelijk werd ook het Evertandven, een gedempt ven van vier hectare, opnieuw ingericht. Door natuurlijke schommelingen in het waterpeil ontstaat zo opnieuw een dynamisch ecosysteem met grotere variatie aan planten- en diersoorten.
Samenwerking
De oplevering is het resultaat van een samenwerking tussen volgende partijen.
· Grenspark Kalmthoutse Heide coördineerde het project als projectverantwoordelijke.
· Provincie Noord-Brabant leverde de financiering
· Waterschap Brabantse Delta was betrokken voor expertise, als verantwoordelijke voor waterkwaliteit en voor monitoring na oplevering.
· Agentschap voor Natuur en Bos van de Vlaamse Overheid leverde expertise en stelde ook het perceel waarop de filter is gebouwd ter beschikking.
· Witteveen + Bos zorgde voor studie- en ontwerpwerk en begeleiding van de werf.
· Heyrman-De Roeck zorgde als specialist waterbouwwerk voor de uitvoering op terrein.
· Enkele vrijwilligers leverden terreinkennis en expertise vanuit achtergrond als ingenieur.
